مقدمه

مقاومت آنتی‌میکروبی یا Antimicrobial Resistance (AMR) یکی از چالش‌های مهم سلامت عمومی در جهان است. هنگامی که باکتری‌ها، ویروس‌ها، قارچ‌ها یا انگل‌ها دیگر به داروهای ضدمیکروبی پاسخ مناسب نمی‌دهند، درمان عفونت‌ها دشوارتر شده و خطر بیماری شدید و مرگ افزایش می‌یابد. بر اساس آخرین گزارش سازمان جهانی بهداشت، در سال ۲۰۲۳ حدود یک مورد از هر شش عفونت باکتریایی تأییدشده آزمایشگاهی در جهان به آنتی‌بیوتیک‌ها مقاوم بوده است. همچنین مقاومت باکتریایی در سال ۲۰۲۱ با بیش از ۴.۷ میلیون مرگ در سراسر جهان مرتبط برآورد شده است.

عوامل شناخته‌شده‌ای مانند مصرف نامناسب و بیش از حد آنتی‌بیوتیک‌ها، انتقال عفونت‌ها، ضعف برنامه‌های کنترل عفونت و دسترسی ناکافی به تشخیص و درمان مناسب، در گسترش مقاومت نقش دارند. با این حال، شواهد علمی جدید نشان می‌دهد که تغییر اقلیم نیز ممکن است به‌عنوان یک عامل تشدیدکننده این بحران عمل کند. البته این ارتباط پیچیده است و هنوز نمی‌توان گفت تغییر اقلیم به‌تنهایی یا مستقیماً موجب افزایش مقاومت آنتی‌بیوتیکی می‌شود.

اهمیت این مسئله به حدی است که سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۶ برنامه جهانی جدید مقابله با مقاومت آنتی‌میکروبی برای دوره ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۶ را به تصویب رساند. این برنامه بر رویکرد «سلامت واحد» تأکید دارد؛ رویکردی که سلامت انسان، حیوان، گیاه، غذا و محیط‌زیست را به یکدیگر مرتبط می‌داند.

تغییر اقلیم چگونه می‌تواند مقاومت را تشدید کند؟

ارتباط تغییر اقلیم و مقاومت آنتی‌بیوتیکی یک رابطه ساده و مستقیم نیست. در واقع، شواهد موجود نشان می‌دهد که چندین مسیر هم‌زمان می‌توانند در این ارتباط نقش داشته باشند.

نخست، افزایش دما و تغییر شرایط محیطی می‌تواند بر رشد و بقای میکروارگانیسم‌ها و ساختار جوامع میکروبی اثر بگذارد. مطالعات مختلف نیز ارتباط میان دمای محیط و میزان مقاومت آنتی‌بیوتیکی را گزارش کرده‌اند؛ با این حال، پژوهشگران تأکید می‌کنند که هنوز برای اثبات رابطه علّی در بسیاری از این ارتباط‌ها به داده‌های دقیق‌تر نیاز است.

مسیر دوم، افزایش بار بیماری‌های عفونی است. تغییر دما، الگوهای بارش، خشکسالی، سیلاب و سایر رخدادهای حدی می‌توانند شرایط انتقال برخی عوامل بیماری‌زا را تغییر دهند. افزایش عفونت‌ها نیز می‌تواند به افزایش استفاده از داروهای ضدمیکروبی منجر شود و در نتیجه فشار انتخابی بیشتری برای ایجاد و گسترش مقاومت ایجاد کند. مرور منتشرشده در Nature Reviews Microbiology در سال ۲۰۲۶ این مسیر را یکی از مهم‌ترین سازوکارهای احتمالی ارتباط میان تغییر اقلیم و مقاومت می‌داند.

خاک؛ حلقه‌ای که نباید نادیده گرفته شود

یکی از یافته‌های جالب پژوهش‌های جدید، توجه به محیط‌زیست و به‌ویژه خاک به‌عنوان مخزن و محل تبادل ژن‌های مقاومت است.

مطالعه‌ای که در مارس ۲۰۲۶ در Nature Microbiology منتشر شد، نشان داد شرایط خشکسالی می‌تواند غلظت برخی آنتی‌بیوتیک‌های طبیعی موجود در خاک را افزایش داده و فشار انتخابی برای مقاومت میکروبی را تشدید کند. نویسندگان همچنین ارتباط میان اقلیم‌های خشک و سطوح بالاتر مقاومت بالینی را بررسی کرده‌اند.

این یافته اهمیت رویکرد «سلامت واحد» را نشان می‌دهد؛ زیرا مقاومت آنتی‌بیوتیکی می‌تواند در مرز میان محیط‌زیست، حیوان و انسان شکل گرفته و جابه‌جا شود. البته این به معنای آن نیست که هر ژن مقاومت موجود در خاک الزاماً به یک عفونت مقاوم در انسان تبدیل می‌شود؛ مسیر انتقال بسیار پیچیده‌تر از این است و همچنان به مطالعات بیشتری نیاز دارد.

گرمایش و مقاومت در سالمونلا

شواهد جدید دیگری نیز از ارتباط میان تغییرات اقلیمی و مقاومت میکروبی حمایت می‌کنند. در یک مطالعه گسترده که داده‌های ژنومی حدود ۴۸۰ هزار سویه سالمونلا از ۱۳۹ کشور و منطقه در فاصله سال‌های ۱۹۴۰ تا ۲۰۲۳ را بررسی کرده است، افزایش فراوانی ژن‌های مقاومت آنتی‌بیوتیکی با افزایش دما و تغییرات بارش مرتبط گزارش شد. مدل‌سازی این پژوهش همچنین نشان داد که در سناریوهای انتشار بالای گازهای گلخانه‌ای، تغییرات دما و بارش می‌تواند خطر مقاومت آنتی‌میکروبی را افزایش دهد.

این یافته‌ها به معنای آن نیست که تغییر اقلیم تنها یا حتی مهم‌ترین علت مقاومت آنتی‌بیوتیکی است. مصرف نامناسب آنتی‌بیوتیک‌ها، انتقال عفونت در مراکز درمانی، نظام‌های تولید غذا و عوامل ژنتیکی و میکروبی همچنان نقش‌های مهمی دارند. آنچه اهمیت دارد این است که تغییر اقلیم می‌تواند به مجموعه عواملی اضافه شود که کنترل مقاومت را دشوارتر می‌کنند.

از تغییر اقلیم تا «سلامت واحد»

پیوند میان تغییر اقلیم و مقاومت آنتی‌میکروبی نشان می‌دهد که نمی‌توان این دو بحران را کاملاً جدا از یکدیگر بررسی کرد. افزایش دما، خشکسالی، بارش‌های شدید و تغییر در الگوهای بیماری می‌توانند محیطی ایجاد کنند که در آن هم مواجهه با عوامل بیماری‌زا و هم فشار ناشی از مصرف آنتی‌میکروب‌ها تغییر کند.

از این منظر، مقابله با مقاومت آنتی‌بیوتیکی فقط به معنای تجویز منطقی دارو نیست. پایش مقاومت در محیط، بهبود آب و فاضلاب، کنترل عفونت، واکسیناسیون، نظارت بر مصرف آنتی‌بیوتیک در انسان و دام، کاهش آلودگی‌های محیطی و ایجاد سامانه‌های پایش اقلیمی و سلامت، همگی می‌توانند بخشی از یک راهبرد جامع باشند. برنامه جهانی جدید WHO نیز بر همین رویکرد چندبخشی و «سلامت واحد» تأکید دارد.

سخن پایانی

تغییر اقلیم و مقاومت آنتی‌بیوتیکی دو بحران مستقل اما به‌هم‌پیوسته‌اند که می‌توانند یکدیگر را پیچیده‌تر کنند. شواهد سال‌های اخیر، از جمله پژوهش‌های منتشرشده در سال ۲۰۲۶، نشان می‌دهند که دما، خشکسالی، تغییرات بارش و افزایش بیماری‌های عفونی ممکن است در شکل‌گیری و انتشار مقاومت نقش داشته باشند. با این حال، هنوز برای تعیین دقیق میزان اثر تغییر اقلیم و تفکیک آن از سایر عوامل، به مطالعات اپیدمیولوژیک، آزمایشگاهی و مدل‌سازی بیشتری نیاز است.

شناخت این ارتباط می‌تواند به توسعه نظام‌های پایش و سیاست‌های پیشگیرانه‌ای کمک کند که هم‌زمان سلامت انسان، حیوان و محیط‌زیست را در نظر می‌گیرند. در جهانی که هم‌زمان گرم‌تر و از نظر الگوهای بیماری پیچیده‌تر می‌شود، مقابله با مقاومت آنتی‌میکروبی نیز بیش از گذشته به یک رویکرد اقلیم‌آگاه و مبتنی بر «سلامت واحد» نیاز خواهد داشت.

منابع علمی

1. Kalanxhi E, Laxminarayan R. Climate change and antimicrobial resistance. Nat Rev Microbiol. 2026;24:610-621. doi:10.1038/s41579-026-01285-z.
2. Wu L, Mu DS, An J, et al. Decade-long warming accelerates antibiotic resistance in grassland soils. Nature. 2026;654:398-407. doi:10.1038/s41586-026-10413-x.
3. Shan X, Cao K, Jeckel H, et al. Drought drives elevated antibiotic resistance across soils. Nat Microbiol. 2026;11:867-876. doi:10.1038/s41564-026-02274-x.
4. Faber Q, Baker CCM, West JR, et al. Antimicrobial resistance varies with warming in active layer soil and permafrost. Sci Rep. 2026;16:17281. doi:10.1038/s41598-026-46295-2.
5. World Health Organization. The World Health Assembly adopts updated Global Action Plan on Antimicrobial Resistance (2026–2036). Geneva: World Health Organization; 2026 May 25.